Khái niệm thế nào là “đẹp” và thế nào là “xấu” được thể hiện qua bộ sưu tập Voss của Alexander McQueen

VOSS không chỉ là một sàn diễn, nó còn là một không gian sáng tạo của riêng và chỉ riêng McQueen: thể hiện được những suy tư, tiếng nói của mình thông qua các yếu tố mà tưởng chừng như đã quen thuộc với công chúng: sàn diễn, sản phẩm, người mẫu, ánh sáng,...

Dosi-in · 2021-06-23 · Tin tức

Đã hơn 11 năm kể từ khi Alexander McQueen qua đời nhưng di sản của ông vẫn tràn đầy sức sống trong thế giới thời trang hiện tại. Là một thiên tài có tầm nhìn xa trông rộng, mỗi tác phẩm ông ấy từng tạo ra luôn gợi lên nhiều cảm xúc và tranh cãi. McQueen bắt đầu với một ý tưởng trong đầu, từ những ý tưởng vô hình đó, ông nhào nặn nó bằng một vật thể hữu hình, là sản phẩm thời trang. Rồi dựng chúng thành một câu chuyện, thể hiện qua sàn diễn của mình. Cốt chuyện chính là những sản phẩm thời trang ấy. Những gì McQueen muốn nói, ông ấy nói qua thiết kế của mình. McQueen là người thường xuyên đặt câu hỏi về định nghĩa "thế nào là xấu" và "thế nào là đẹp", rồi mang đến cho khán giả những góc nhìn hoàn toàn mới về hai khái niệm ấy. (Nhà thiết kế Alexander McQueen) Trong sự nghiệp sáng tạo hơn 20 năm của mình, McQueen đã để lại một gia tài di sản đồ sộ. Mỗi bộ sưu tập, mỗi thiết kế đều lấy nguồn cảm hứng, những câu chuyện cũng như những ý nghĩa ẩn dụ khác nhau. Ở đây, một ví dụ mạnh mẽ về khái niệm "xấu", "đẹp" của McQueen thể hiện rõ nét qua bộ sưu tập Xuân/hè 2001 mang tính biểu tượng của ông, với tên VOSS. (Alexander McQueen trong hậu trường BST Voss 2001) Như bất kỳ ai đã từng tìm hiểu, hoặc chưa tìm hiểu về các công trình di sản mà McQueen để lại, có một điều rất chắc chắn rằng: McQueen là một nghệ sĩ trong việc sáng tạo sản phẩm và là bậc thầy trong việc sắp đặt không gian biểu diễn như một sân khấu của riêng mình. Việc biến các không gian trình diễn trở thành thế gian gian độc đáo và biến nó trở thành một biểu diễn "rất McQueen", khái niệm "Utopia" (không tưởng) và "Heterotopia" (dị biệt), là dẫn chứng cho sàn diễn của nhà thiết kế quá cố người Anh. Về Utopia và Heterotopia Khái niệm "Utopia" và "Heterotopia" được nêu nên trong tác phẩm “Of Other Spaces: Utopias and Heterotopias” (1964) của Michel Foucault - triết gia, sử gia và nhà hoạt động xã hội người Pháp. "Heterotopia" xuất phát từ tiếng Hy lạp: “topo”/"topia" là “nơi chốn” và “hétéro” có nghĩa "khác biệt" hay "dị biệt", ghép lại là "một nơi chốn khác biệt", Foucault đưa ra khái niệm "Heterotopia" trong mối liên hệ với thuật ngữ tồn tại trước nó là "Utopia" (không tưởng). Nếu như "Utopia" thường được dùng để chỉ những cái không tưởng, không tồn tại thực sự trên mặt đất, và sự tồn tại của nó là không khả thi, thì "Heretopia" là một không gian tồn tại thật sự, nơi con người sinh sống, và khác biệt với xã hội xung quanh, hay rộng lớn hơn sự “dị biệt” này có tính “bên rìa” xã hội và không gian này trong thực tế được xem là một sự biến dạng. Hai khái niệm này thường được dùng trong nghiên cứu đô thị. Thạc sĩ Phạm Hùng Cường trong Tạp chí Kiến Trúc năm 2000 đã chỉ ra ví dụ đơn giản nhất của khía cạnh "dị biệt" biểu hiện qua sự tồn tại của một hình thức kiến trúc, quy hoạch không gian, hạ tầng đô thị khác biệt bên ngoài như kiến trúc ổ chuột, tự xây, ngõ hẻm,... khác biệt với kiến trúc của các khu vực đô thị hiện đại. Vậy khái niệm "không tưởng" và "dị biệt" có liên quan gì đến các sàn diễn của McQueen? Ta có thể thấy rằng trong một không gian "dị biệt" (Heterotopia), luôn có một sợi dây liên kết giữa thực tế và hư cấu bởi vì sự hư cấu tồn tại trong thực tế. Liên tưởng đến các sàn run-away được ra đời bởi các ý tưởng của McQueen, đây chính xác là cách mà nó hoạt động. Đối với Alexander McQueen, không gian thể hiện các sáng tạo của ông rất quan trọng và ý tưởng của mọi bộ sưu tập đều được thể hiện tốt nhất qua đây. Sàn diễn hoạt động như một không gian "không tưởng" (Utopia) do nhà thiết kế xây dựng trong thực tế, trong đó có câu chuyện "dị biệt" (Heterotopia) phía sau được đưa vào. Ông luôn hướng tới việc tạo ra những không gian thể hiện sáng phẩm sáng tạo mà trong đó, ông muốn nhấn mạnh ý tưởng rằng thời trang luôn nằm trong ranh giới mờ ảo giữa hư cấu và thực tế. Qua VOSS 2001, người xem như rơi vào khủng hoảng giữa hiện thực và trí tưởng tượng không có thực. (Hình ảnh từ VOSS 2001) VOSS là gì? Voss là tên của một thị trấn nổi tiếng tại Na Uy với môi trường sống phù hợp cho các loại động vật hoang dã, đặc biệt là các loài chim. Điều này cũng nói lên chủ đề và nguồn cảm hứng của bộ sưu tập lần này của ông. Đây cũng không phải lần đầu tiên McQueen lấy cảm hứng từ chim trời khi xuyên suốt các tác phẩm trong sự nghiệp của ông luôn những thiết kế với chất liệu từ lông vũ hay hình dáng của những chú chim xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Vào mùa Xuân/Hè 1995, Lee đã dùng tên gọi The Birds, dựa trên bộ phim cùng tên của Alfred Hitchcock năm 1963, làm tên cho bộ sưu tập của mình. Và tới năm 2008, mùa Xuân/Hè năm đó ông đã đưa ý tưởng thiết kế không gian buổi diễn bằng cách mô phỏng cánh chim đang bay bằng cách sử dụng đèn LED lấp lánh. (Hình ảnh từ BST The Birds – 1995) (Không gian từ sàn diễn mùa Xuân/Hè 2008) Tại thời điểm 2001, VOSS chính là cái tên được đặt cho đêm diễn của Alexander McQueen. Buổi diễn VOSS Xuân/hè 2001 Show diễn được đặt trong một căn phòng thiếu ánh sáng, với một khối lập phương khổng lồ, bên trong nó là một khối lập phương khác nhỏ hơn, màu đen. Khán giả được xếp ngồi bên ngoài 2 khối lập phương. Buổi biểu diễn cố tình bắt đầu muộn. Khán giả ngồi đợi trong tâm thế hồi hộp và tự ngắm nhìn bản thân phản chiếu qua mặt gương của khối hình hộp khổng lồ. Chiếc gương ở đây đóng vai trò phản chiếu thực tế, tức là những gì khán giả nhìn thấy qua gương là những thứ không có thực, bởi nó chỉ là sự phản chiếu, là một không gian "không tưởng" (Utopia). Còn câu chuyện "dị biệt" (Heterotopia), được bắt đầu khi đèn sáng lên cũng là lúc người mẫu xuất hiện. (Không gian của VOSS) Khi chiếc hộp khổng lồ sáng lên, bối cảnh hiện rõ là một căn phòng được thiết kế như trại giam với tường đệm màu trắng và nhiều gương hơn ở bên trong. Người mẫu đầu tiên xuất hiện là Kate Moss, cô mặc một chiếc váy màu be với những chiếc lông vũ xếp tầng trải dài từ vai xuống. Trên đầu là vải trắng quấn quanh như đang băng bó. Những chiếc băng như một cách thức đại diện của việc phầu thuật, "phẫu thuật để thay đổi con người bạn", như Lee từng chia sẻ với truyền thông. (Kate Moss trong show diễn Voss) (Những người mẫu mang tấm vải trắng trên đầu) Điều thú vị ở đây là những chiếc gương được thiết kế hai mặt, khán giả đang thưởng thức như thể người mẫu đang nhìn vào chính họ, nhưng thực tế, những người mẫu bên trong hộp không thể nhìn thấy khán giả. Những người mẫu đang ở trong một không gian hư cấu, hoàn toàn biệt lập với không gian thực. Họ rảo bước bên trong chiếc hộp, một số nhảy múa như một người đang ảo mộng, một số úp mặt vào tường, số khác cười ngạo nghễ trước những hình ảnh phản chiếu của mình. Khung cảnh được miêu tả như trong một trại tâm thần hay trại tị nạn. Tất cả đều nằm dưới sự chỉ đạo và sắp đặt của McQueen.
Có một khoảnh khắc, một người mẫu bước ra, mặc một chiếc váy làm hoàn toàn bằng vỏ của những con sò, trắng toát và sắc nhọn như một chiếc dao cạo. Khi đến giữa chiếc hộp, cô bắt đầu “xé” những chiếc vỏ ra khỏi chiếc váy như đang giải phóng bản thân khỏi sự chiếm hữu mà cô đang mang trên người. Hay một khoảnh khắc khác, người mẫu xuất hiện với một bộ xương bằng kim loại nhọn hoắt, trông như các thiết bị y tế lỗi thời, quấn quanh vai lên trên và chọc thẳng vào môi của cô ấy đầy đau đớn. McQueen tiếp tục các ý tưởng từ bộ phim “The Birds” (1963) của đạo diễn Alfred Hitchcock với hình ảnh một người xuất hiện trong chiếc váy phủ đầy lông vũ từ eo đến chân. Phía trên đầu là những chú chim đang bay lượn trên cao, như thể muốn kéo cô ấy đến sự tự do, nhưng cũng ràng buộc quẩn quanh trên đầu cô ấy. Là người phụ nữ đang muốn thoát ra ngoài những định kiến hay những tư tưởng cố hữu cứ bám lấy xung quanh cô ấy? Niềm đam mê của McQueen với văn hóa Phương Đông thể hiện rõ nét qua chiếc váy lụa cùng chiếc mũ đội đầu của Nhật Bản. Và gần cuối buổi diễn, Erin O’Connor xuất hiện với một chiếc váy được làm từ lông đà điểu nhuộm đỏ và đen, như sắc thái của máu từ đỏ thẫm đến khi nó đặc quánh, đen ngầu. Một nửa trải dài từ vai xuống phần hông được cắt xẻ để lộ phần da, trông như thể cô vừa bị cắt xẻ từ một cuộc đại phẫu đầy đau đớn. Chiếc váy như một lớp da thứ hai của người mẫu. Cô nép mình vào chiếc gương, như bị giam cầm vào một không gian không lối thoát. Nhưng đó chưa phải là điểm bất ngờ nhất của chương trình. Khi người mẫu cuối cùng rời khỏi sân khấu, khối lập phương màu đen ở giữa mở ra. Bốn bức tường kính đập xuống đất, khiến các mảnh vỡ văng tung tóe. Nhà văn sùng đạo Michelle Olley xuất hiện, ngả mình trên chiếc ghế dài có sừng, khỏa thân trong tư thế duyên dáng, được McQueen lấy ý tưởng từ bức ảnh "Sanitarium" (1983) của Joel-Peter Witkin. Đầu cô đeo một chiếc mặt nạ và gắn ống thở đi kèm. Điểm kết thúc buổi diễn như một nét chấm cuối khiến người xem đạt đến đỉnh trạng thái mơ hồ giữa "không tưởng" (Utopia) và "dị biệt" (Heterotopia): đến cuối cùng, con người rồi cũng sẽ trở về với trạng thái tự nhiên nhất của mình, ở đây là hình thái khỏa thân, thế giới bên ngoài liệu có thực hay chỉ là một thế giới "không tưởng" (Utopia). Song song đó, McQueen cũng thể hiện được tầm nhìn của ông về vấn đề "đẹp", "xấu" là như thế nào. Hình ảnh kết thúc cho chúng ta thấy được một vẻ đẹp bị hạn chế, bị bỏ quên và cô độc. (Michelle Olley trong cảnh kết của Voss) ("Sanitarium" (1983) - Joel-Peter Witkin) Người phụ nữ luôn đóng vai trò quan trọng trong các tác phẩm của McQueen, với VOSS, ông hiểu rõ ý nghĩa của việc trở thành một người phụ nữ hiện đại: sự căng thẳng, sự kiểm soát, những áp lực và định kiến xã hội. Vậy "đẹp" là khi người phụ nữ đóng mình trong những bộ trang phục mỏng mang như da thịt của mình, như những người mẫu nhảy múa điên cuồng trên sàn diễn? Hay "đẹp" là khi không mang trên mình bộ trang phục nào, ngoại cỡ, khỏa thân, ngăn cách bản ngã khỏi những "sự độc hại" của xã hội qua ống thở, một cách điềm đạm? Vẻ đẹp thông thường là gì? Điều gì là bình thường? Mọi người sẽ mất bao lâu để đạt được điều mà họ tin rằng được coi là "đẹp"? Đoạn kết của Michelle Olley bị mắc kẹt bên trong một chiếc hộp thủy tinh với mặt nạ và những chiếc ống thò ra ngoài có thể là một sự phóng đại về cách xã hội đối xử với những cá nhân không được xem là "đẹp", bằng cách bỏ họ đi, giấu họ sau một chiếc mặt nạ, chế nhạo dù cho họ là ai? Nhưng điều này có thực sự là một sự phóng đại? McQueen dường như tìm thấy vẻ đẹp trong những gì mà bình thường chúng ta không cho là đẹp. (Cảnh kết của Michelle Olley) Kết Tầm quan trọng của Alexander McQueen trong lịch sử thời trang không chỉ nằm ở những bộ sưu tập xa hoa và gây tranh cãi của ông, mà còn ở diễn ngôn của riêng ông về thời trang: McQueen thể hiện ngôn ngữ thời trang của riêng mình với những ý tưởng và khái niệm phức tạp. VOSS không chỉ là một sàn diễn, nó còn là một không gian sáng tạo của riêng và chỉ riêng McQueen: thể hiện được những suy tư, tiếng nói của mình thông qua các yếu tố mà tưởng chừng như đã quen thuộc với công chúng: sàn diễn, sản phẩm, người mẫu, ánh sáng,... Tất cả đều được McQueen cường điệu hóa nhưng không hề thái quá. “Tôi nghĩ rằng có vẻ đẹp trong mọi thứ. Những gì người "bình thường" sẽ xem là xấu xí, tôi thường có thể nhìn thấy một cái gì đó đẹp đẽ trong đó" – Alexander McQueen, bởi cũng chính tầm nhìn đó đã khiến McQueen trở thành một tượng đài và những sản phẩm ông để lại là những di sản vô giá. Nguồn tham khảo: fashionstudiesjournal, vossehf