Ranh giới mong manh giữa đạo nhái và lấy cảm hứng, liệu bạn đã biết?
Đối với nhiều bạn yêu thích thời trang, các cuộc trò chuyện về chủ đề nóng này có xu hướng bị mắc kẹt vì các thuật ngữ và định nghĩa của chúng chưa được sử dụng đúng cách. Vậy thế nào là đạo nhái? Thế nào là lấy ý tưởng? Lý do vì sao tại thị trường Việt Nam, ranh giới giữa các khái niệm mong manh hơ
Dosi-in · 2021-05-12 · Tin tức
Lấy cảm hứng và đạo nhái ý tưởng, câu chuyện dường như luôn gây tranh cãi muôn thuở. Cứ mỗi khi một nhà mốt nổi tiếng tung ra bộ sưu tập mới thì trên thị trường không lâu sau đó sẽ xuất hiện các sản phẩm "tương tự", từ các thương hiệu trung cấp đến nhãn hàng bình dân. Hay ngay cả với những nhà thiết kế có tên tuổi và cả những cái tên mới nổi, việc tố cáo nhau về việc sao chép thiết kế là chủ đề luôn thu hút sự quan tâm của dư luận, từ việc cá lớn nuốt cá bé, hay ngược lại, những cái tên non trẻ muốn đòi lại sự công bằng cho mình.
(Gucci Beauty bị "tố" đạo concept của nhiếp ảnh gia người Việt - Nhu Xuan Hua) "Bắt đầu sao chép những gì bạn yêu thích. Sao chép sao chép sap chép. Ở cuối bản sao, bạn sẽ thấy mình" - Yohji Yamamoto nói. Nhưng liệu đến cuối, chúng ta có thực sự tìm thấy chính mình không? Hay chỉ là những bản sao của bản sao? Các luận điểm và bằng chứng đưa ra có hợp lý đến cuối cùng không? Đó luôn là một cuộc thảo luận khó khăn, đặc biệt là khi với nhiều bạn trẻ Việt Nam, các khái niệm về sao chép và đạo nhái vẫn còn mập mờ. 
(Balenciaga bị tố lấy ý tưởng từ nghệ sĩ người Việt- Trà My) Đối với nhiều bạn yêu thích thời trang, các cuộc trò chuyện về chủ đề nóng này có xu hướng bị mắc kẹt vì các thuật ngữ và định nghĩa của chúng chưa được sử dụng đúng cách. Vậy thế nào là đạo nhái? Thế nào là lấy ý tưởng? Lý do vì sao tại thị trường Việt Nam, ranh giới giữa các khái niệm mong manh hơn bao giờ hết? CÁC THUẬT NGỮ PHỐ BIẾN NHẤT LIÊN QUAN ĐẾN SAO CHÉP: COPY/STEAL - Sao chép, đạo nhái Một sản phẩm với thiết kế lấy nguyên form dáng, họa tiết hình in giống với bản gốc từng được ra mắt trước đó, đó là đạo nhái. Các sản phẩm làm giả với các chi tiết gần như giống hệt bản gốc, điểm khác nhau lớn nhất là về chất liệu và giá thành sản phẩm. Lấy ví dụ cụ thể như sau: - Năm 2018, một Youtuber về mảng thời trang có tiếng tại Việt Nam mở một buổi meet up với người hâm mộ. Đồng thời, anh cho ra mắt các sản phẩm merch với tên gọi "Some Notice, Some Know This". Thế nhưng, những sản phẩm này với chiếc quần lấy kiểu dáng, cách đặt vị trí chữ và font chữ y hệt Pyrex - nhãn hàng của Virgil Abloh, là tiền thân của Off-White ngày nay, đó là đạo nhái. 
(Một trong các phẩm thuộc "Some Notice, Some Know This") 
(Sản phẩm đến từ Pyrex) - Bộ sưu tập Menswear mùa Thu/Đông 2019 thuộc Off-white của Virgil Abloh bị tố cáo là "ăn cắp" trắng trợn từ COLRS, một thương hiệu ít người biết đến từ Nigeria, với thiết kế đồ bộ bằng chất liệu nylon màu vàng cùng hoạ tiết là những dòng chữ graffiti mà thương hiệu COLRS đã cho ra mắt vào tháng 4/2018. Cũng trong BST trên, sản phẩm thiết kế áo len đen với hoạ tiết hình vẽ trắng và xanh lá của thương hiệu Gramm đến từ Anh cũng bị Off-White “xào nấu” lại thay đổi hình vẽ và thêm logo của họ vào. Điều này đã được Diet Prada, một tài khoản instagram chuyên vạch trần những thiết kế đạo nhái ý tưởng, hay được mệnh danh với tên gọi khác là "cảnh sát thời trang", đã xướng tên Virgil Abloh trong cái bài viết của mình. 
(Hai hình đầu đến từ COLRS, hình ảnh cuối tại show của Off-white) 
(Bên trái: thiết kế của Gramm và bên phải: thiết kế của Virgil) Inspiration - Lấy cảm hứng Trước khi cho ra mắt một sản phẩm thời trang, hay một bộ sưu tập cụ thể, thì nhà thiết kế cần lên ý tưởng, ghim những ý tưởng đó thành bảng kỹ thuật số hoặc tài liệu kết hợp các hình ảnh, kết cấu khác nhau để có thể hình dung dụng ý và lên concept. Nguồn cảm hứng có thể đến từ con người, lối sống, văn hóa, thiên nhiên hay mọi chất xúc tác xoay quay đời sống của nhà thiết kế, đó là chất liệu để lấy cả hứng. Từ đó, qua con mắt của người sáng tạo, nó sẽ trở thành bộ trang phục hay tác phẩm thời trang. - Versace, thương hiệu thời trang xa xỉ đến từ Ý, lấy cảm hứng từ thần thoại Hy Lạp, đã tạo nên logo của thương hiệu mang hình tượng đầu của Medusa, đó là lấy cảm hứng. 
(Logo của Versace) - T-REDX, một brand streetwear vừa mới thành lập cách đây không lâu tại Việt Nam, với tình yêu dành cho khủng long, câu chuyện của thương hiệu được lấy cảm hứng từ khủng long và các sản phẩm được phát triển dựa trên các ý tưởng từ loài vật cổ đại này: Áo khoác xếp ly dựa trên bộ hình thái bộ xương khủng long, áo varsity jacket với họa tiết đầu khủng long,... không chỉ đồ họa mà phối màu các sản phẩm đến từ T-REDX cũng lấy cảm hứng từ thời kỳ khủng long thống trị: màu xanh lá, màu nâu đất, và đặc biệt, gần đây nhất là sản phẩm áo khoác khủng long phiên bản exclusive với phối màu dung nham - đất - tro tàn. Đó, là lấy cảm hứng. 
(Bomber jacket của T-REDX) 
(Varsity jacket) 
(Họa tiết xếp ly lấy cảm hứng từ xương khủng long và phối màu dung nham - đất - tro tàn) PARODY - Nhái lại Trong tiếng Anh Parody có nghĩa gốc là "nhái lại", là sự "bắt chước lại một cách hài hước", "phóng tác", "trò bắt chước một cách hài hước để châm biếm"... Khái niệm này cũng phố biến trong phim ảnh hay âm nhạc khi bản gốc được chế tác dựa trên nguyên mẫu sẵn có, đính kèm với yếu tố hài hước bên trong. Với thời trang thì nó cũng mang ý nghĩa tương tự: nhại các sản phẩm của các thương hiệu khác (thường là các Hãng có tên tuổi) một cách hài hước, châm chọc. Có rất nhiều cách để thể hiệu trong parody, một sản phẩm được đánh giá là parody khi sản phẩm đó sử dụng những yếu tố cơ bản của tác phẩm gốc như: font chữ, biểu tượng, lối thiết kế hay phong cách… dưới góc nhìn châm biếm. - Năm 2016, Davil Tran, một thanh niên người Mỹ gốc Việt, đã khiến cộng đồng thời trang có một phen chao đảo khi ra mắt hàng loạt sản phẩm ăn theo thương hiệu Vetements, dưới tên gọi Vetememes, hay thương hiệu Boolenciaga của mình, dựa trên Balenciaga. 
(Vetememes) 
(Parody Boolenciaga) - COMME des FUCKDOWN (parody của Comme des Garcons) cũng từng làm mưa, làm gió trong cộng đồng thời trang sau khi được A$AP Rocky và các anh em hội A$AP mặc. 
(COMME des FUCKDOWN) Parody là cách để con người hay cộng đồng thể hiện tiếng nói của mình, châm biếm các hành vi hay các thực trạng gây tác động đến xã hội. Thế nhưng, việc sử dụng các hình ảnh logo, font chữ, thiết kế,... của thương hiệu đều có thể bị xem là "đạo nhái". Điều này đồng nghĩa với việc không thể xem các sản phẩm biến thể của Chanel hay Supreme tại các khu chợ là parody. Và một yếu tố khác nữa, là do yếu tố châm biếm của nó, nên việc sử dụng parody quá đà cho mục đích kinh doanh là điều đáng lên án. Bootleg Việc dựa trên những đặc tính nổi bật và các bản thiết kế gốc của thương hiệu để tạo ra một thiết kế mới nhưng vẫn giữ được tính biểu tượng của thương hiệu đó, được gọi là bootleg. Khác với Copy/Fake khi đạo nhái hoàn toàn các chi tiết thiết kế từ hãng khác, bootleg mang đến cảm giác quen thuộc nhưng vẫn có nét khác biệt đáng kể so với bản gốc. - Một cái tên quen thuộc của việc làm các sản phẩm bootleg hẳn phải gọi tên nhà thiết kế Demna Gvasalia. Vetements mùa Xuân 2016, trên sàn diễn của Thương hiệu đã xuất hiện các sản phẩm bất kỳ ai nhìn vào cũng biết là DHL, nhưng lại được "chế biến" lại dưới bàn tay của Demna, ra mắt dưới cái tên của Vetements. Vào mùa thu/đông 2017, NTK đã cho ra mắt các sản phẩm của Balenciaga với bootleg từ chiến dịch tranh cử tổng thống của Bernie Sanders (nếu bạn tự hỏi Bernie là ai thì ông chính là nhân vật quen thuộc bởi giới trẻ Việt Nam qua chiếc meme người đàn ông tóc bạc trắng, đeo khẩu trang, đội găng tay ngồi trên băng ghế tại lễ nhậm chức của Joe Biden). 
(DHL – Vetements) 
(Bernie Sanders – Balenciaga) - Năm 2017, Alessandro Michele từng biến logo Gucci thành Guccy trong mùa thời trang Cruise như một cách trêu chọc những kẻ nhại theo Gucci mà còn viết sai chính tả. 
(Gucci – Guccy) Vào thời điểm 2017, bootleg dường như nổi cộm thành một xu hướng trên các sàn diễn thời trang của các thương hiệu cao cấp. Đây không phải là lần đầu tiên bootleg trở thành một khái niệm quen thuộc với các "hypebeast", bởi nó đã xuất hiện từ những năm 1982 tại Mỹ và năm 2016-2017 là thời điểm mà nó tái xuất và dường như trở thành tâm điểm của sự chú ý hơn mà thôi. Như mình chứng của câu nói "thời trang là một vòng lặp". 
(Dapper Dan – Gucci) Sự xuất hiện của các khái niệm parody hay bootleg dường như đã khiến chúng nằm trong "vùng xám" của ranh giới trắng-đen của thật-giả. Và từ đó, các doanh nghiệp thu được điều gì từ những điều này? Đầu tiên, nhân tố quan trọng phải kể đến, là tiền. Tất nhiên rồi, vì thiếu tiền (và rất nhiều tiền) thì làm sao một doanh nghiệp có thể trụ vững được. Do đó, dù là nhại lại chính bản thân mình trong quá khứ (trong trường hợp của Gucci), hãng vẫn thu lại lượng doanh số rất tốt cho thương hiệu của mình. 
(Gucci 2017) Thứ hai, danh tiếng (hay tai tiếng?). Bởi những sản phẩm nhại lại, bootleg hay dính nghi vấn đạo nhái (dù thương hiệu ra sức minh oan, hoặc chọn cả giải pháp im lặng) thì cũng gây tranh cãi trong cộng đồng. Từ việc gây tranh cãi dẫn đến việc người ta nhắc đến nhãn hàng nhiều hơn, và cứ thế danh tiếng hãng cứ lan truyền xa hơn. Dù vậy, hậu quả để lại là, hoặc là hãng sẽ được biết đến như mang một tuyên ngôn châm biếm xã hội (như Supmere đã làm), hoặc sẽ là một vết đen trong sự nghiệp của nhà thiết kế, hay tai tiếng của nhãn hàng đó mà người ta chỉ nhớ đến rằng "À, thương hiệu đó ăn cắp chất xám của người khác" Vậy, các doanh nghiệp liệu có dừng lại trong việc tạo ra các sản phẩm gây tranh cãi? Như đã nói ở trên, các khái niệm parody, lấy cảm hứng, bootleg dường như đã khiến chúng nằm trong "vùng xám" giữa ranh giới trắng - đen của việc tạo ra sự thật - giả trong thiết kế. Từ đó dẫn đến việc đánh tráo khái niệm của người làm ra chúng, bằng cách minh oan rằng sản phẩm này chỉ được "lấy cảm hứng" hay "đây chỉ là parody" (như trường hợp của Youtuber Việt Nam nói trên), dường như đây là cách để dẫn dắt truyền thông và dư luận rằng "chúng tôi không ăn cắp" (nhưng chỉ gần với ranh giới của việc ăn cắp mà thôi). Vậy tai tiếng liệu có đủ to để những cái tên đi trước dừng lại trong việc đạo nhái, hay chính những doanh thu hàng khủng vẫn khiến người ta mờ mắt mà tiếp tục tạo nên những sản phẩm na ná nhau, hoặc chỉ dừng lại ở những lời xin lỗi sáo rỗng? Hãy cho Dosiin biết câu trả lời của bạn nhé.