Thời trang và sự tín ngưỡng với tôn giáo
Tôn giáo vốn dĩ luôn là một đề tài nhạy cảm. Thế nhưng, không thể phủ nhận độ phủ sóng của nó trên các phương diện truyền thông tại các lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc,… và cả thời trang.
Dosi-in · 2021-05-24 · Tin tức
Tôn giáo vốn dĩ luôn là một đề tài nhạy cảm. Thế nhưng, không thể phủ nhận độ phủ sóng của nó trên các phương diện truyền thông tại các lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc,… và cả thời trang. Từ sàn run-away đến các cửa hàng của các nhãn hiệu thời trang cao cấp, tôn giáo đã có một vị trí vững vàng trong ngành công nghiệp không khói này. Bản thân tôn giáo cùng với lịch sử hình thành và văn hóa đi cùng, mỗi tín ngưỡng có một câu chuyện riêng và niềm tin khác nhau, từ đó, đã trở thành nguồn cảm hứng cho các nhà thiết kế và các thương hiệu làm nên sản phẩm của mình. Thời trang và tôn giáo, đặc biệt là Công Giáo với các nước phương Tây, dường như luôn tồn tại sự kết nối vô hình với nhau.
Met Gala (hay còn gọi là Met Ball), sự kiện thời trang thường niên tại Mỹ nhằm mục đích gây quỹ cho Viện Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan tại thành phố New York, vào năm 2018 với chủ đề chính là “Những vì tinh tú: Thời trang và sức sáng tạo Công giáo” (“Heavenly Bodies: Fashion and the Catholic Imagination”). Giới điệu mộ thời trang được dịp ngắm nhìn các ngôi sao trong các trang phục lấy cảm hứng từ công giáo, đến từ những cái tên hàng đầu như Chanel, Valentino, Dolce & Gabbana,... 
(Dàn ngôi sao tại Met Gala 2018) Để tổ chức một chương trình quy mô lớn Met Gala, lại lấy ý tưởng từ tôn giáo, một chủ đề sẽ dễ dàng gây nên làn sóng tranh cãi gay gắt, những người đứng đầu tổ chức đã phải tính toán rất kỹ khi lấy Công Giáo là chủ đề chính, mà trong đó cần phải thuyết phục khán giả với các yếu tố sau: 1- Nhà giám tuyển nghệ thuật Andrew Bolton đã dành ra 5 năm nghiên cứu, chọn cách thể hiện tốt nhất và toàn diện nhất về sự giao thoa của giữa thời trang và tôn giáo (cụ thể với Met Ball 2018 là Công Giáo) 
(Donatella Versace, Anna Wintour và Cardinal Gianfranco Ravasi – Bộ trưởng văn hóa của tòa Thánh Vatican) 2- Tòa Thánh Vatican cũng đã tham gia và đóng góp lớn cho chương trình triển lãm đồ sộ năm nay khi cho bảo tàng mượn hơn 40 mẫu vật từ nhà nguyện của mình. Những mẫu vật (áo choàng, nhẫn, vương miện,...) được trưng bày bên cạnh những sản phẩm váy đến từ Dolce & Gabbana cùng Versace. Việc trưng bày cạnh kề nhau giữa các tác phẩm thời trang và tôn giáo, cho ta thấy rõ hơn những ảnh hưởng của tôn giáo lên tác phẩm của các nhà thiết kế ở mọi thời đại. 
Bên trái: thập tự giá mạ bạc thuộc triều đại Byzantine (niên đại: 1000 – 1050). Bên phải: Đầm dạ tiệc buổi đêm của thương hiệu Versace do Gianni Versace thiết kế, thuộc BST mùa Thu 1997-98 Met Gala 2018 không phải là nơi đầu tiên thể hiện tầm nhìn của mình trong việc lấy tôn giáo làm chất liệu sáng tạo cho sản phẩm thời trang của mình. Nét quyến rũ từ tôn giáo là một trong những điều có thể được nhìn thấy trong Bộ sưu tập Haute Couture Xuân/Hè 2007 của Jean Paul Gaultier. Lấy cảm hứng từ biểu tượng bao quanh Đức Trinh Nữ và đặc biệt là Đức Mẹ Sầu Bi, các người mẫu mang những chiếc mũ quầng sáng, khăn choàng mantillas và các chi tiết khác như trái tim bị đâm bởi kiếm hoặc nước mắt chảy trên mặt. 
Givenchy năm 2013, NTK Riccardo Tisci, người đã đưa Givenchy trở lại đỉnh cao và hiện đang giữ vị trí giám đốc sáng tạo của Burberry, đã lấy Công giáo làm nguồn gốc chính cho show diễn của mình với những chiếc áo thun, áo nỉ,… áp dụng những hình in neo-gothic mang tính giả tôn giáo, dựa theo hình tượng người mẹ của Chúa Kito. Sự ra mắt của bộ sưu tập này đã đánh dấu một thời kỳ mới đối với thời trang thế giới khi hàng loạt thương hiệu từ cao cấp đến bình dân bắt đầu ăn theo những hình in này của Givenchy. Và cũng từ đây, Riccardo đưa những hình tượng Công Giáo dường như trở nên than quen hơn với nền văn hóa đương đại. 
(Givenchy 2013) Công giáo không phải là tôn giáo duy nhất mà thời trang lấy cảm hứng từ đó. Khi tìm kiếm cụm từ “Hồi Giáo” hoặc “Hồi Giáo mặc đồ như thế nào” trong Google, hơn 24,000,000 kết quả hiện ra sẽ cho chúng ta thấy hình ảnh những người phụ nữ kín cổng cao tường với trang phục tay áo dài, cao cổ, quần/váy ống rộng phủ dài qua mắt cá chân, và luôn mang theo khăn hijab, tấm khăn che phủ phần đầu và ngực. 
(Ngoài hijab, tùy theo quốc gia theo đạo Hồi mà họ còn có các loại khăn và cách dùng khác nhau) 
(Hình ảnh từ Google) Hồi Giáo, trong cách ăn mặc của họ đề cao sự “khiêm tốn”, tức là không phơi bày da thịt, phần nữ là ngực và bộ phận nhạy cảm, phần nam là từ rốn xuống đầu gối. Trên sàn diễn thời trang, đặc biệt là vào mùa Thu Đông 2018, hàng loạt các ông lớn như Chanel, Gucci, Dior,… đều đồng loạt đưa các thiết kế khăn, mũ trùm đầu lấy ý tưởng từ khăn trùm hijab vào bộ sưu tập của họ. 
(Gucci Thu/Đông 2018) 
(Dior Thu/Đông 2018) Ở thời điểm hiện đại, theo dòng chảy của lịch sử và xã hội, đặc biệt là với các nước theo đạo Hồi, không còn những cái nhìn quá khắt khe với cách ăn mặc của người phụ nữ khi trang phục của họ vẫn tôn trọng và duy trì những nét truyền thống nhưng vẫn có nét đẹp riêng trong mỗi bộ trang phục. Tờ New York Times trong một bài viết của mình đã nhận định trang phục Hồi Giáo ngày nay được xem là một tuyên ngôn nữ quyền, giải phóng người phụ nữ ra khỏi những định kiến của xã hội. Từ đó, khái niệm “modest clothing” ra đời, để miêu tả những mẫu thiết kế phù hợp với nền văn hóa và phong tục của các quốc gia theo đạo Hồi. Người phụ nữ, dù cho thuộc màu da, tôn giáo, sắc tộc nào cũng đều tự do trong việc lựa chọn trang phục của mình. Modest clothing là tiếng nói cho người phụ nữ, nơi họ có toàn quyền mặc những trang phục kín đáo, nhưng vẫn tỏa sáng với nó. Đồng thời, qua trang phục, cũng là cách để những người phụ nữ truyền đi thông điệp tích cực về bình đẳng giới và quyền lợi của người phụ nữ, vốn là vấn đề mà truyền thông đại chúng ngày nay đặc biệt quan tâm. 
(BST UNIQLO x Hana Tajima Xuân Hè 2020 lấy ý tưởng từ Hồi Giáo) Bắt nguồn từ Ấn Độ, sau đó đến lan rộng khắp Châu Á, và cả toàn thế giới, Phật Giáo là một trong những tôn giáo phổ biến nhất tại Việt Nam. Phật Giáo hướng đến sự thanh tịnh trong tâm hồn mỗi con người, thời trang lấy cảm hứng từ tín ngưỡng này cũng vậy. Năm 2016, NTK người Trung Quốc Renli Su đã cho ra mắt Bộ sưu tập đầu tay xoay quanh tình yêu to lớn của cô ấy với Phật Giáo, nhà thiết kế phát biểu với tờ The New York Times Style Magazine rằng: “Tôi thích những thứ khiêm tốn, yên tĩnh và tinh tế. Tôi muốn chuyển nó vào bộ sưu tập. Tôi tin rằng mọi người có thể cảm nhận được nó.” Vậy nên, BST của cô mang những màu sắc trung tính chủ đạo, áp dụng phương pháp cắt hoa văn truyền thống của Trung Quốc cho các sản phẩm của mình, trong đó vải được cắt phẳng, trên bàn, thay vì trên mô hình ba chiều. Các sản phẩm tôn lên nét đẹp sang trọng, đẹp nhưng vẫn kín đáo, nhã nhặn. 
(Renli Su Fall 2016) Mỗi tôn giáo đều mang câu chuyện lịch sử lâu dài đi theo phía sau. Lịch sử, văn hóa và tôn giáo liên kết chặt chẽ với nhau, đôi khi rất khó để tách chúng ra. Thế nhưng, điều đó không có nghĩa là có thể tùy tiện sử dụng các hình ảnh của tôn giáo vào sản phẩm của mình được. Bản thân Met Gala hay Givenchy đều phải nghiên cứu thật kỹ về các vấn đề tôn giáo đi cùng, thiết kế/artwork đi cùng để các câu chuyện đi cùng không bị lệch lạc. Mới đây nhất, một streetwear brand tại Việt Nam đã dùng hình ảnh từ bức họa The Incredulity of Saint Thomas (Sự nghi ngờ của St. Thomas) của danh họa Caravaggio làm artwork cho sản phẩm của mình. 
Hẳn ai theo Công giáo đều đã nghe qua câu "Phúc cho ai không thấy mà tin", bức họa miêu tả khoảnh khắc ông Tô-ma (một môn đệ của Chúa), do đã bỏ lỡ khoảnh khắc Đức Giêsu hiện ra với các Tông đồ và ngày Phục sinh để làm cho các ông tin rằng Ngài đã sống lại thật, ông Tô-ma chỉ thật sự tin vào việc Ngài trở lại khi chạm vào những lỗ đinh ở tay và cạnh sườn Đức Giê-su. Quay trở lại với câu chuyện local brand khi hình ảnh thiêng liêng trên được làm lại một cách không phù hợp, khi vẽ chồng thêm 1 chiếc áo trên người Đức Giê-su. Khiến câu chuyện đi cùng chiếc áo như hình ảnh 2 người bạn: 1 đang khoe chiếc áo mới và 1 người khác đang trầm trồ. Hình ảnh trên dễ dàng khiến những người theo đạo không đồng tình, bởi nó là hình ảnh thiêng liêng với tôn giáo của họ. 
Lý do dẫn đến những artwork không phù hợp như vậy, đầu tiên phải kể đến là do tại Việt Nam, những điều trên đều là văn hóa du nhập. Do đó, sản sinh ra nhiều thương hiệu chỉ cần thấy artwork trông có thể thần bí, lấy ra từ tôn giáo khác hoặc trong thời Phục Hưng, làm artwork trên sản phẩm của mình. Dù đôi khi những người làm ra chúng chẳng mấy khi hiểu về ý nghĩa của các thiết kế đi kèm ấy. 
Thứ hai, là do chạy theo nhu cầu của thị trường. Việc sản xuất một chiếc áo thun in hoặc một sản phẩm sử dụng artwork lấy từ văn hóa nước ngoài đơn giản hơn rất nhiều. Nhiều thương hiệu có thể mua lại artwork hoặc có thể thuê designer riêng vẽ lại các tác phẩm nghệ thuật. Các bạn trẻ yêu thích các thiết kế bay bổng với những các thiên thần, ác quỷ, các hình tượng đức mẹ, đức Chúa trời, Adam và Eva,... Dẫn đến việc nguồn tiêu thụ sản phẩm tốt, sản phẩm tiêu thụ tốt thì doanh thu dẫn về nhiều, doanh thu dẫn về nhiều thì các thương hiệu cứ tiếp tục sản xuất các sản phẩm với các artwork trên,... Và vô hình chung, điều đó tạo ra một vòng tròn luẩn quẩn trong việc tạo ra những chiếc quần, chiếc áo đến từ các nguồn văn hóa khác, mà không hiểu rõ ý nghĩa của nó. Những cụm từ “chiếm đoạt văn hoá” và “sự xung đột giữa các nền văn minh”, chính là những cụm được dùng để miêu tả các hành động trên. 
Các sản phẩm lấy cảm hứng từ tôn giáo không chỉ là một sản phẩm may mặc, nó còn gắn liền với câu chuyện lịch sử của tôn giáo đó, và gắn liền với đức tin và cả văn hóa loài người. Vậy nên, để làm ra những sản phẩm gắn kết thời trang - tôn giáo chưa bao giờ là điều dễ dàng. Để mang đến những sự sáng tạo thị giác với những nhà thiết kế, nó đòi hỏi cả một quá trình nghiên cứu lâu dài, và cả sự tôn trọng với tín ngưỡng đó. Và kết quả khi cho ra mắt sản phẩm, có thể là tác phẩm có giá trị gắn liền với sự nghiệp của nhà mốt, nhưng đôi khi, để lại tranh cãi không ngừng.