Sao chép có xấu không khi sự thật rằng: Không có sản phẩm nào thực sự là mới trong thời trang
Vấn đề sao chép ý tưởng trong thời trang tồn tại lâu đời như chính bản thân nó vậy.
Dosi-in · 2021-05-26 · Bài viết dự thi
Vấn đề sao chép ý tưởng trong thời trang tồn tại lâu đời như chính bản thân nó vậy. Ngay từ năm 1903, Charles Frederick Worth, cha đẻ của Haute Couture, đã bắt đầu may các nhãn hiệu mang chữ ký của mình vào sản phẩm sáng tạo tại xưởng của ông như một phương tiện xác thực các thiết kế. Hay bản thân Coco Chanel, đã quá quen thuộc với việc những người lạ lẻn vào sàn diễn của bà, cố gắng ghi nhớ hình dáng sản phẩm trên sàn run-way, phác thảo lại chúng, sản xuất và bán ra ngoài thị trường. Bà miêu tả chúng là "Giá chuộc của thành công" (“the ransom of success.”)
(Label chữ ký của Charles Frederick Worth trên sản phẩm của mình) Ngày nay, hàng nhái tràn lan hơn bao giờ hết. Các ông ty thời trang nhanh như Zara và H&M đã xây dựng nên một chuỗi cung ứng, sản xuất và hàng ngàn các cửa hàng trị giá hàng tỷ đô-la trên khắp thế giới, thực thi hóa việc mang các sản phẩm từ sàn diễn thời trang: dẫn đầu xu hướng, nhanh nhất, mới nhất với giá chỉ bằng một phần nhỏ so với bản gốc của chúng. Vấn đề sao chép cũng tồn tại giữ các thương hiệu xa xỉ với nhau, đơn cử như vụ việc gây tranh cãi giữa Gucci - Dapper Dan (2018), Louis Vuitton - Peter Do (2019),... 
(Trái: Gucci, Phải: Dapper Dan) 
(Trái: LV, Phải: Peter Do) Vậy đầu tiên, nguyên nhân dẫn đến sự xuất hiện của hàng giả ở đây là gì? Về phía người tiêu dùng: Lấy ví dụ đơn giản: - Tôi xem qua một cái áo khoác của Gucci với giá $3400 (~78,200,000VNĐ), giá trị trên là quá đắt với túi tiền hiện tại của tôi. Tôi đi ngang qua cửa hàng Forever21 (hiện tại đã phá sản), hãng có một chiếc áo tương tự nhưng giá chỉ $34.09 (~785,000VNĐ). Sản phẩm của F21 hợp với túi tiền của tôi hơn. 
- Một chiếc áo có in dòng chữ Supreme để trong một khung chữ nhật màu đỏ có giá trung bình $150 (3,450,000VNĐ). Trong khi đó, tôi có thể mua tại Shopee, sản phẩm tương tự, giá chỉ trung bình 150,000VNĐ mà cũng khó để nhận biết được thật giả ra sao. 
Từ đó, ta có thể thấy được 2 nguyên nhân chính nhất dẫn đến việc người tiêu dùng chấp nhận mua đồ nhái rẻ hơn với nhận thức rõ chúng không phải hàng chính hãng: - Những tín đồ thời trang không đủ tiền mua sản phẩm chính hãng từ thương hiệu họ muốn - Tâm lý muốn thể hiện bản thân qua những sản phẩm đi cùng với giá trị thương hiệu lớn (hay cách nói khác, là thể hiện độ flex' của bản thân) 
Những tổn thất từ hàng giả là điều không nhãn hàng nào mong muốn diễn ra với mình. Hàng giả, đầu tiên là sẽ dễ dàng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, và trong trường hợp chất lượng sản phẩm kém, nó sẽ phá hỏng danh tiếng của nhà thiết kế. Tiếp theo, quan trọng nhất, là hành vi kiếm tiền trên chất xám của người sáng tạo. Cuối cùng, sẽ được phân tích rõ hơn bên dưới, về góc nhìn kinh tế. Vậy nên, việc đưa ra các lập luận và bằng chứng bằng lời nói chắc chắn không bao giờ là đủ với các sản phẩm đạo nhái. Từ đó, một số đại diện của ngành công nghiệp may mặc tại Châu Âu vào năm 2005, đã kêu gọi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mạnh mẽ hơn trên toàn thế giới đối với các kiểu dáng thời trang. Tuy nhiên, một số học thuyết kinh tế hiện đại đưa ra mối tương quan của cạnh tranh bao gồm sự tương tác giữa đổi mới và bắt chước: đổi mới tạo ra các sản phẩm ưu việt, còn sự bắt chước làm cho các sản phẩm sẵn sàng cung cấp cho nhiều người tiêu dùng hơn. Vì vậy, một quy trình bắt chước là điều rất quan trọng đối với cạnh tranh. Điều này tưởng chừng như vô lý, nhưng dường như lại có vẻ hợp lý? 
(Trái: Một thiết kế cổ điển của Cashin, Phải: Calvin Klein) Để trả lời, chúng ta phải nhìn vào thời gian mà người bắt chước bắt nhịp với chủ thể sáng tạo. Liệu chủ thể sáng tạo, sau khi công bố đổi mới sáng tạo, có đủ thời gian để khấu hao chi phí phát triển và tạo ra lợi nhuận không? Nếu thời gian quá nhanh, các chủ thể sáng tạo có thể mất động lực để sáng tạo tiếp và việc kéo dài thời gian thông qua các biện pháp pháp lý có đi cùng với ý nghĩa về kinh tế hay không? 
(Quy trình các công đoạn tổng thể để làm ra một bộ sưu tập thời trang kéo, tùy vào nghiên cứu liên quan đến BST, nhân công và các yếu tố tác động khác thường sẽ tốn rất nhiều thời gian) Tuy nhiên, có thể lập luận rằng các sản phẩm giả mạo dựa trên những sản phẩm từ thương hiệu thời trang lớn đã góp phần kích thích xu hướng thời trang mới và tăng nhu cầu đối với các sản phẩm chính hãng, như Gabrielle “Coco” Chanel khẳng định rằng “sự bắt chước phản ánh hình thức cao nhất của sự tâng bốc”. Trong bối cảnh này, các bộ luật đã làm gì để bảo vệ chủ thể sáng tạo trong ngành công nghiệp thời trang? Quyền sở hữu trí tuệ trong thời trang (Vì đây là vấn đề chuyên sâu về luật, đòi hỏi các nghiên cứu và cả dẫn chứng đi kèm, dưới đây chỉ là bản tóm tắt ngắn gọn và dễ hiểu nhất có thể) Trong sự tiến bộ của công nghệ thông tin và truyền thông, quyền sở hữu trí tuệ và cách thức bảo vệ chúng sẽ ngày càng trở nên quan trọng và được chú trọng hơn bao giờ hết, nhất là trong lĩnh vực thời trang. Một thiết kế thời trang hay một bộ trang phục được triển khai từ bản thiết kế thường được bảo hộ dưới dạng quyền tác giả (copyright), nhãn hiệu (trademark) hoặc bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp (industrial design). 
Về mặt pháp lý thì bảo hộ kiểu dáng công nghiệp là công cụ hữu hiệu nhất cho các chủ sở hữu bảo vệ thành quả sáng tạo của mình. Để đủ điều kiện đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp, thiết kế phải được xem là “mới và khác biệt”. “Mới” có nghĩa là thiết kế chưa được sử dụng công khai ở bất kỳ nơi nào. Một thiết kế sẽ không mới, nếu nó đã từng xuất hiện trên mạng xã hội. “Khác biệt” có nghĩa là thiết kế đăng ký bảo hộ về cơ bản phải gây ấn tượng hơn so với các thiết kế khác. Sau khi đăng ký, tùy vào thiết kế và bộ luật riêng của từng nước mà thời gian bảo hộ sẽ khác nhau. Một thiết kế có thể đăng ký bảo hộ dưới hình thức của sản phẩm, bao gồm cả hình dạng, hoa văn và cách trang trí. Việc này sẽ giúp ngăn chặn các bản sao của sản phẩm; đồng thời cũng bảo vệ chống lại các thiết kế tương tự với thiết kế đã đăng ký. Tuy nhiên, vấn đề lại nằm ở chỗ sự bất cập của thời gian thẩm định và cả chi phí để lấy được xác nhận. Tại Mỹ, việc nộp một bằng sáng chế có thể lên tới vài nghìn đô-la và thời gian xử lý cho một bằng sáng chế, được bảo hộ bởi luật pháp là trên hoặc dưới 24 tháng. Việc công bố kiểu dáng công nghiệp lại tạo cơ hội cho các nhà sản xuất kinh doanh hàng hóa có cơ hội được biết đến kiểu dáng công nghiệp đó, và kiếm lợi nhuận từ nó sớm hơn. Ngoài ra, ngành thời trang có đặc điểm là vòng đời ngắn và thường cập nhật theo xu hướng, thậm chí theo mùa. Vì vậy, đến khi chủ thể sáng tạo có được văn bằng bảo hộ trong tay thì thiết kế đó đã có thể “lỗi mốt” trên thực tế và không còn nhiều giá trị khai thác về kinh tế nữa. Do đó, với nhiều nhà thiết kế, thời gian và tiền bạc tốt nhất nên dành để tạo ra những kiểu dáng mới hơn là đầu tư đăng ký bảo hộ. 
Thay vì bảo vệ kiểu dáng công nghiệp, hầu hết các nhà thiết kế thời trang lại đặt niềm tin nhiều vào nhãn hiệu thời trang của mình: định vị thương hiệu gắn trực tiếp lên sản phẩm và thường được bảo vệ theo luật nhãn hiệu. Nhãn hiệu thời trang giúp các nhà thiết kế dễ dàng phát hiện hàng nhái hơn và giúp các tín đồ thời trang nhận biết được những sản phẩm họ ưa thích. Các hãng thời trang thường đầu tư số tiền lớn vào việc đầu tư cho ra mắt tại sàn run-away, chạy các chiến dịch quảng cáo để quảng bá những ưu điểm sản phẩm mang nhãn hiệu của mình nhằm thu hút người tiêu dùng. Nhưng không có gì ngạc nhiên khi những đối tượng sản xuất hàng giả mạo cũng cố gắng thực hiện các chương trình khuyến mại giảm giá bằng cách sao chép kiểu dáng và cả nhãn hiệu tương ứng. Vì lý do này, các hãng thiết kế thời trang lớn thường kết hợp các loại sợi vải được xử lý đặc biệt hoặc nguyên liệu mang tính đảm bảo khác vào nhãn mác của họ, nhằm tạo ra tính phân biệt giữa hàng thật và hàng nhái. Lấy ví dụ cơ bản nhất cho việc đăng ký nhãn hiệu này, các họa tiết trên vải trở thành đặc trưng để phân biệt và nhận diện thương hiệu, như Louis Vuiton thì có thể gọi là đã đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. 
Luật pháp cũng có kẽ hở Về phương diện pháp luật, ngoài Châu Âu, hầu hết mọi nơi trên thế giới, bao gồm cả Mỹ, thời trang không được bảo hộ chính thống như với các ngành sáng tạo khác (văn học, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật,...) bởi nó thuộc về nhóm ngành công nghiệp sản xuất, hơn là sáng tạo. Quần áo, giày dép và túi xách được phân loại là "mặt hàng chức năng", được miễn luật bản quyền. Nên trong luật pháp, luôn có kẻ hỡ để "lách luật". Đặc biệt là tại Việt Nam, khi trong tay nhà thiết kế đã có những giấy tờ chứng minh quyền sở hữu với sản phẩm, vẫn bị làm "nhái". Thì nói gì đến những thương hiệu nhỏ phía sau, với vô số những sản phẩm "giả" trôi nổi trên thị trường. Điều kiện để được bảo hộ dưới dạng kiểu dáng công nghiệp là "Để đủ điều kiện đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp, thiết kế phải được xem là ‘mới và khác biệt’". Thế nhưng, liệu có sản phẩm thời trang nào thật sự là mới hay không? Tại Tuần lễ thời trang New York 2021, một thương hiệu mới có tên Stan, đã cho ra mắt bộ sưu tập đầu tay với các thiết kế xoay quanh kỹ thuật may chắp vá (patchwork) áp dụng lên vải chần bông. Vài ngày sau, tờ báo GQ đã "lên án" Stan sao chép các tác phẩm của NTK Emily Bode (brand BODE) với hình ảnh lookbook cùng vài sản phẩm "có nét giống với Bode". 
(Trái: Stan, Phải: BODE) Vấn đề là, một thương hiệu khác tại London mang tên By Walid, đứa con tinh thần của nhà thiết kế người Anh-Iraq Walid Damirji, đã ra mắt bộ sưu tập được làm từ vải cũ được mua tại các chợ đồ cổ ở châu Á trước cả BODE. Bản thân NTK Damirji cũng nêu rõ tầm nhìn là lấy cảm hứng từ các kỹ thuật may chần và chắp vá truyền thống, nâng tầm và biến chúng thành hiện đại. Các thương hiệu khác, chẳng hạn như Kapital, cũng áp dụng phương pháp vá boro truyền thống của Nhật Bản. Trong tiêu đề của bài báo, GQ đã hỏi "Ai sở hữu quần áo chần bông?". Câu trả lời, rõ ràng, là không có ai cả. 
(Sản phẩm từ By Walid) 
(Sản phẩm từ Kapital) Hay lấy ví dụ quen thuộc hơn: Chelsea boot, bắt nguồn là mẫu giày được sáng tạo bởi thợ thiết kế giày của nữ hoàng Victoria (Anh), tạo ra mẫu giày có thể mang vào và cởi ra một cách dễ dàng, cộng hưởng thêm phần cao su lưu hóa đóng vai trò quan trọng trong bộ khung giúp đôi giày di chuyển dễ dàng hơn. Bằng sáng chế của J.Sparkes-Hall được cấp vào năm 1951. Theo dòng chảy thời gian, chelsea boot dần trở nên quen mặt với đại chúng khi được sử dụng thường xuyên bởi “Chelsea Set” - một nhóm đang nổi ở vùng King’s Road tại phía Tây London Anh Quốc bao gồm các nghệ sĩ, nhà làm phim, nhà hoạt động xã hội trẻ, được xem như các biểu tượng thời trang lúc bấy giờ. Đến những năm 1950 - 1970, đôi giày thường xuyên đồng hành cùng ban nhạc huyền thoại The Beatles và cả The Rolling Stones. 
(The Beatles) 
(The Rolling Stones) Đến thời điểm hiện đại, khi Hedi Slimane một lần nữa quay về Yves Saint Laurent vào năm 2012, tạo nên một đế chế của riêng mình khi thay đổi cả tên Thương hiệu thành Saint Laurent Paris. "Gã độc tài" tạo ra một vibe rất riêng mang tên mình với những người mẫu siêu gầy sải bước trên đường băng của ông: mang quần skinny, áo khoác leather, Teddy jacket,... và tất nhiên, không thể thiếu chelsea boot. 
(Hedi vibe) 
(Chelsea boot SLP FW2013) Hedi Slimane tất nhiên không phải là người đầu tiên mang cái vibes trên lên sàn diễn run-way, nhưng cái hay của ông là khiến hình ảnh trên ghi dấu ấn sâu đậm trong lòng giới điệu mộ và khiến chúng trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Cũng chính vì sự phổ biến đó, mà nhiều người lầm tưởng rằng chelsea boot là sản phẩm độc quyền và là của riêng SLP. Sự nhầm lẫn đó càng gay gắt hơn khi các brand Việt Nam bắt tay vào sản xuất chelsea boot và một phần không nhỏ các "cảnh sát mạng" vào bắt lỗi "sao chép Saint Laurent Paris ". 
(Chelsea boot được sản xuất bởi brand Việt Nam) Trở lại với câu hỏi "Có điều gì là thật sự mới trong thời trang không?" Trong thời trang, luôn tồn tại một khái niệm silhouette, dịch ra tiếng Việt nôm na là phom dáng trang phục. Dáng ở đây là dáng áo, dáng quần, dáng giày,... Gọi là silhouette, thì ngoài việc những người đã qua đào tạo bài bản, họ vẫn có thể sáng tạo ra những phom dáng mới không giống ai (các bạn có thể tìm hiểu thêm về Avant-garde, deconstruction fashion,…), nhưng căn bản, vẫn dựa trên những silhouette bản lề với trang phục (các khái niệm các bạn có thể tìm hiểu thêm tại Google, trong bài viết này chỉ đề cập đến silhouette trong trang phục). Khi làm ra trang phục, các nhà sáng tạo sẽ tính toán silhouette như một cách để hình dung dáng vẻ của chúng khi mặc lên cơ thể, nhằm nâng tầm vẻ đẹp của trang phục, đồng thời tôn vinh ưu điểm trên cơ thể người mặc và che đậy khuyết điểm. 
Lịch sử thời trang tồn tại hơn hàng trăm năm nay, chín người thì mười ý, bao nhiêu con người tồn tại và làm ra bấy nhiêu (hay vô số) các sản phẩm thời trang thì định nghĩa "mới", "sáng tạo cái mới" trong thời trang chỉ mang một ý nghĩa tương đối. Điều làm nên sự khác biệt của các nhà thiết kế, là từ những silhouette cơ bản, họ phát triển nó nên một tầm cao mới bằng các kỹ thuật cắt may, loại vải, chất liệu in,... Từ đây, nó chỉ ra sự khác nhau của khái niệm "đạo nhái" và "lấy cảm hứng". Khi một thiết kế mà người làm ra nó hoàn toàn lấy nguyên silhouette, phần chi tiết của sản phẩm vào thiết kế, đó là sao chép. Thời trang là một vòng tuần hoàn, người sáng tạo dựa trên những thiết kế đã có, hoặc lấy ý tưởng từ quá khứ, phát triển từ nó trên những sản phẩm của mình, quá trình này gọi là "phát triển ý tưởng", đó là "lấy cảm hứng". 
(Prada bị nghi sao chép ý tưởng. Ảnh:Fashionista) Lấy ví dụ cụ thể cho điều trên: Brand Môi Điên với áo Sơ Mi Xếp Ly là sản phẩm mang tính biểu tượng của Hãng, được áp dụng kỹ thuật dập trên vải. Pleated (dập vải) là kỹ thuật được yêu thích và phổ biến trong các tác phẩm từ Issey Miyake. Vậy đây có phải là đạo nhái? Câu trả lời là không. Bởi sản phẩm của Môi Điên, ngoài kỹ thuật dập, Hãng phát triển điểm khác biệt của mình là phom dáng, đường chỉ, kỹ thuật cắt, loại vải, độ rộng của áo,... là hoàn toàn khác biệt so với Issey. 
(Sản phẩm của Môi Điên) 
(Sản phẩm của Issey Miyake) MNML, với sản phẩm Cross Denim của hãng với dáng quần, patch hình chữ thập, vị trí sắp xếp hoàn toàn được copy-paste từ sản phẩm của Chrome Heart vào, đóng nhãn MNML rồi bán ra thị trường. Đây là hành vi "ăn cắp chất xám", hay "đạo nhái". 
(Trái: MNML, Phải: Chrome Heart) Quay trở lại với câu chuyện giữa luật pháp và thời trang. Silhouette, theo đúng định nghĩa của nó, là rất khó để bảo vệ quyền bảo hộ của người sáng tạo trên sản phẩm của mình. Người phát minh dường như không thể khẳng định rằng chiếc váy này là của riêng họ, bởi nó thuộc phạm phù phom dáng chung trong thời trang, và chẳng ai có thể chiếm đoạt nó cho riêng mình cả. Nhưng trên chiếc váy đó, chỉ cần có một số chi tiết nổi bật, thì vẫn có thể được bảo vệ theo luật sở hữu trí tuệ. Ví dụ như form áo khoác varsity là form dáng chung, nhưng brand T-Redx định vị chi tiết thương hiệu bằng các họa tiết khủng long do chính Hãng sáng tạo ra, đó là sản phẩm của riêng họ và được bảo vệ toàn quyền bởi luật pháp. 
(T-REDX varsity jacket) Nghịch lý vi phạm bản quyền Không giống như trong các ngành công nghệ, thời trang nếu không có một dòng đổi mới sản phẩm liên tục nào sẽ khiến các mặt hàng cũ trở nên lỗi thời. Người tiêu dùng thời trang mua quần áo vì ham muốn chứ không phải vì sự cần thiết: họ mua một bộ quần áo một mùa, nhưng không hài lòng với nó vào mùa tiếp theo, vì vậy tâm lý chung của người tiêu dùng là luôn muốn mua một cái gì đó mới. Khi một thiết kế mới lần đầu tiên xuất hiện trên sàn catwalk, giá cao của nó đồng nghĩa với việc chỉ những khách hàng ưu tú mới có thể mua được. Những khách hàng này là những người sớm áp dụng và tạo ra xu hướng. Khi thiết kế được sao chép, nó báo hiệu cho thị trường rằng đây sẽ là một xu hướng và thậm chí nhiều bản sao được sản xuất hơn. 
(Từ trái qua phải: Thiết kế của Givenchy, Balmain và Nasty Gal) Những bản sao này tìm đường vào các nhà bán lẻ thời trang nhanh và người tiêu dùng đại chúng bắt đầu mua theo xu hướng này. Nhưng khi thiết kế này tràn xuống thị trường, nó sẽ mất đi sức hấp dẫn đối với những người tiêu dùng xa xỉ, những người đã bắt đầu xu hướng ngay từ đầu và những người coi trọng thời trang sang trọng vì tính độc quyền và khác biệt của nó. Những khách hàng này bắt đầu tìm kiếm một cái gì đó mới - và chu kỳ lại bắt đầu. Sprigman lập luận, trích dẫn tại trang BOF (Business of Fashion): “Nếu không sao chép, ngành công nghiệp thời trang sẽ nhỏ hơn, yếu hơn và kém mạnh hơn”. Thế nhưng, nói như vậy không có nghĩa là cổ súy cho việc kinh doanh trên chất xám của người khác. Sáng tạo là công việc đòi hỏi sự nghiên cứu, tìm tòi và học hỏi không ngừng, nhất là trong ngành thời trang, khi ý thức về cái đẹp, sự tiện dụng và cả áp dụng công nghệ của con người được đặt lên một tầm cao mới, cải tiến ngày qua ngày, thì việc lấy cảm hứng từ quá khứ là cần thiết, nhưng riêng việc sao chép, tự bản thân trong tư duy của nhà thiết kế phải thay đổi điều này. Bởi nó căn bản vẫn là con dao 2 lưỡi: kiếm ra rất nhiều tiền hoặc nhận lại sự lên án từ xã hội. 
(Diet Prada call out Virgil Abloh) Vậy giải pháp cho việc sao chép này là gì? Luật. Tất nhiên là luật như đã nói ở trên. Nhưng luật pháp từng nước khác nhau, và đôi khi chính luật pháp lại gây nên kẽ hở, khi những doanh nghiệp kinh doanh trên chất xám của người khác ngày càng tinh vi hơn trong sản phẩm của mình: thay đổi vài chi tiết trên sản phẩm để đạt được cái nhìn tổng thể giống bản gốc nhưng vẫn có những điểm khác biệt để những con chữ trong bộ luật không bắt bẻ được mình. Và như dẫn chứng ở trên, thời gian và tiền bạc để theo đuổi một vụ kiện tụng thường lâu dài và tốn kém, nên những nhà sáng tạo, đôi khi sẽ chọn con đường khác, thay vì theo đuổi nó. Chúng ta đang sống trong thời đại 4.0, có nghĩa là chỉ cần vài cú nhấp chuột trên Internet, ta có thể thấy được vô số hình ảnh sản phẩm xuất hiện trên mọi lĩnh vực khác nhau. Từ phía người sao chép, đó có thể là chất liệu để họ lấy về, làm nên sản phẩm của mình. Nhưng với người xem/người tiêu dùng, họ cũng có thể dễ dàng biết được sản phẩm nào là "đánh cắp" ý tưởng, sản phẩm nào là công sức nghiên cứu của người tạo ra chúng. 
(Trái: Chi Pu với thiết kế của Đỗ Long, Phải: Elsa Hosk với thiết kế từ Celia Kritharioti) Vào năm 2020, nhà mốt Balenciaga đã đăng tải trên mạng xã hội của họ hình ảnh chiếc xe máy được quấn quanh bởi áo quần. Không lâu sau đó, Trà My - một cô gái gốc Việt đã tố cáo Nhãn hàng "lấy cắp" ý tưởng sáng tạo của mình khi Hãng xem qua portfolio khi ghé thăm trường Đại học của cô. Hình ảnh so sánh giữa Balenciaga và Trà My hiện diện khắp nơi trên các trang báo và mạng xã hội. Diet Prada, một trang Instgram chuyên vạch trần những thiết kế đạo nhái ý tưởng với gần 3 triệu lượt theo dõi, cũng là nơi followers của họ trở thành "bồi thẩm đoàn" online: xem xét, cân nhắc và lên tiếng bài trừ việc đạo nhái trong thời trang. Internet/mạng xã hội là nơi để những người mang danh sáng tạo tạo ra những sản phẩm sao chép thì cũng chính Internet/mạng xã hội sẽ là nơi giúp nạn nhân của vấn nạn này lên tiếng bảo vệ cho thành quả lao động, sáng tạo của mình. 
(Phải: Tác phẩm trong báo cáo tốt nghiệp thạc sĩ của Trà My năm 2019, Trái: Hình ảnh đăng tải trên Instagram của Balenciaga trong ngày 21-7-2020) Từ 2 dẫn chứng trên cho thấy, truyền thông/Internet là nơi cung cấp thông tin cho người tiêu dùng. Từ đó, họ hoàn toàn có quyền chọn lọc thông tin và sản phẩm, biết được rằng lựa chọn của họ dành cho thiết kế đó là xứng đáng hay không. Không có cầu thì nguồn cung dừng, giảm thiểu nhu cầu sử dụng hàng giả, thì thị trường sẽ tự biết xoay mình theo hướng khác. NGUỒN THAM KHẢO: - https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2018/04/article_0006.html - https://oubinov.com/blog/post/fashion-cycle-challenges-fast-fashion - http://www.noip.gov.vn/kieu-dang-cong-nghiep - https://slideplayer.com/slide/4805064/ - https://annghia.wordpress.com/tag/chu-ki-thoi-trang/ - https://www.businessoffashion.com/articles/news-analysis/fashions-copycat-economy - https://www.gq.com/story/bode-stan-quilted-jackets - https://cuoi.tuoitre.vn/giai-tri/nha-thiet-ke-viet-buc-xuc-nha-mot-balenciaga-bien-minh-hoi-hot-vo-trach-nhiem-2020072933715476.html - Internet/Các cuộc tranh cãi trên mạng xã hội.